અર્જુનવિષાદયોગ

પ્રથમ અધ્યાય – અર્જુન વિષાદયોગ

ધ્રુતરાષ્ટ્ર ઉવાચ

ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષ્રેત્રે સમવેતા યુયુત્સવ: |
મામકા: પાણ્ડવાષ્ચૈવ કિમકુર્વત સંજય॥૧॥

ધ્રુતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: હે સંજય! ધર્મભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં એકઠા થયેલા, યુધ્ધના ઇચ્છુક, મારા તથા પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?।।૧।।

સંજય ઉવાચ

દ્ર્ષ્ટ્વા તુ પાણ્ડવાનીકં વ્યૂઢં દુર્યોધનસ્ત્દા |
આચાર્યમુપસઙમ્ય રાજા વચનમબ્રવીત ॥૨॥

સંજય બોલ્યા : તે વખતે રાજા દુર્યોધને વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી પાન્ડવોની સેનાને જોયા પછી દ્રોનાચાર્ય પાસે જઇને આ વચન કહ્યાં : ॥૨॥

પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામાચાર્ય મહતીં ચમૂમ |
વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા ॥ ૩ ॥

હે ગુરુદેવ! આપના બુધ્ધિમાન શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર ધ્રુષ્ટધુમ્ન વડે વ્યૂહાકારે ઊભી કરાયેલી પાંડુપુત્રોની આ અત્યંત વિશાળ સેનાને જુઓ. ॥૩॥

અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ|
યુયુધાનો વિરાટસ્ચવ દ્રુપદસ્ચૈવ મહારથ: ॥ ૪ ॥
ધ્રુષ્ટકેતુસ્ચેકિતાન: કાશિરાજસ્ચવ વીર્યવાન|
પુરુજિતકુંતિભોજ્સ્ચ્વ શૈબ્યસ્ચવ નરપુઙવ: ॥ ૫ ॥
યુધામન્યુસ્ચ્વ વિક્રાંત ઉત્તમૌજાસ્ચવ વીર્યવાન |
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાસ્ચવ સર્વ એવ મહારથા: ॥ ૬ ॥

આ સેનામાં મોટાં ધનુષ્યો ધારણ કરનારા તથા યુધ્ધમાં ભીમ અને અર્જુન જેવા શૂરવીર- સાત્યકિ, વિરાટ, મહારથી રાજા દ્રુપદ, ધ્રુષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, બળવાન કાશિરાજ, પુરુજિત, કુંતિભોજ અને પુરુષશ્રેશ્ઠ શૈબ્ય, પરાક્રમી યુધામન્યુ તથા બળવાન ઉત્તમમૌજા, સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ તેમજ દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો- બધાજ મહારથીઓ છે.॥ ૪−૫−૬ ॥

અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્નિબોધ દ્વિજોત્તમ |
નાયકા મમ સૈનસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન બ્રવીમિ તે ॥૭ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હવે આપણા સૈન્યમાં પણ જે મુખ્ય શૂરવીરો છે તેમને પણ આપ જાણી લો; આપની જાણ ખાતર મારી સેનાના જે જે સેનાપતિઓછે, તેમને હું કહું છું ॥૭॥

ભવાન ભીમસ્ચ્વ કર્ણસ્ચવ ક્રુપસ્ચવ સમિતિઞજય: |
અશ્વત્થામા વિકર્ણસ્ચવ સૌમદત્તિસ્ત્થૈવ ચ ॥૮ ॥

આપ સ્વયં, પિતામહ ભીષ્મ તથા કર્ણ, સંગ્રામવિજયી ક્રુપાચાર્ય તેમજ અશ્વત્થામા, વિકર્ણૅ અને સોમદત્તનો પુત્ર ભુરિશ્રવા- ॥ ૮ ||

અન્યે ચ બહવ: શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતા: |
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણા: સર્વે યુધ્ધવિશારદા: ॥૯॥

આ સિવાય બીજા પણ મારા માટે જીવનને ત્યજનારા ઘણા શૂરવીરો અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રાસ્ત્રથી સજ્જ છે તેમજ સર્વે યુધ્ધમાં નિપુણ છે. ॥૯ ॥

અપર્પ્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ |
પર્યાપ્તં ત્વિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ ॥ ૧૦ ॥

ભીષ્મ પિતામહ વડે રક્ષાયેલી આપણી તે સેના અપરિમિત હોવાને લીધે બધી જ રીતે અજેય છે, જ્યારે ભીમ વડે રક્ષાયેલી આ લોકોની આ સેનાને તો પરિમિત હોવાને કારણે જીતવી સાવ સહેલી છે. ॥ ૧૦ ॥

અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમવસ્થિતા: |
ભીષ્મેવાભિરક્ષંતુ ભવંત: સર્વ એવ હિ ॥૧૧ ॥

આથી બધાં વ્યૂહદ્વારો પર પોતપોતાની જગ્યાએ રહેલા તમે બધાય સજાગ રહીને ભીષ્મપિતામહનું બધી બાજુથી રક્ષણ કરો. ॥ ૧૧ ||

તસ્ય સંજયયન હર્ષં કુરુવ્રુધ્ધ: પિતામહ: |
સિન્હનાદં વિનદ્યોચ્ચૈ: શષ્ઙં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ॥ ૧૨ ॥

કૌરવોમાં વ્રુધ્ધ મહાન પ્રતાપી પિતામહ ભીષ્મે તે દુર્યોધનના હ્રદયમાં હરખ જન્માવતાં જોરથી સિન્હની જેમ ગરજીને શંખ વગાડયો. ॥૧૨ ॥

તત: શશ્ઙશ્વ ભેર્યશ્વ પણવાનકગોમુખા: |
સહસૈવાભ્યહન્યંત સ શબ્દસ્તુમુલોડભવત્ ॥૧૩ ॥

પછી શંખ, નગારાં, ધોલ, મ્રુદંગ તેમજ રણશિંગા વગેરે વાધ્યો એક સાથેજ વાગી ઊઠયાં; તેમનો એ અવાજ ઘણો ભયંકર થયો. ॥ ૧૩ ॥

તત: સ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ |
માધવ: પાણ્ડૅવસ્ચૈવ દિવ્યૌ શખ્ઙૌ પ્રદધ્મતુ: ॥ ૧૪ ॥

ત્યાર પછી શ્વેત અશ્વો જોડેલા ઉત્તમ રથમાં બેઠેલાં શ્રીક્રુષ્ણ મહારાજે અને અર્જુને પણ અલૌકિક શંખ વગાડયા. ॥ ૧૪ ॥

પાગ્ચજન્યં હ્રષીકેશો દેવદત્તં ધનગ્જય: |
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશન્ઙં ભીમકર્મા વ્રુકોદર: ॥ ૧૫ ॥ શ્રીકૃષ્ણ મહારાજે પંચજન્ય નામનો, અર્જુને દેવદત્ત નામનો અને ભયાનક કર્મ કરનાર ભીમસેને પૌણ્ડં નામનો મહાશંખ વગાડયો. ॥ ૧૫ ॥

અનંતવિજયં રાજા કુંતીપુત્રો યુધિષ્ઠિર: |
નકુલ: સહદેવશ્વ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ ॥ ૧૬ ॥ કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય નામનો અને નકુળ તથા સહદેવે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક નામના શંખ વગાડયા. ॥ ૧૬ ॥

કાશ્યશ્ર્વ પરમેષ્વાસ: શિખણ્ડી ચ મહારથ: |
ધ્રુષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ર્વ સાત્યકિશ્ર્વાપરાજિત: ॥ ૧૭ ॥
દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્વ શર્વશ: પ્રુથિવીપતે |
સૌભદ્રશ્વ મહાબાહુ: શખ્ઙાન્દધ્મુ: પ્રુથક્ પ્રુથક ॥ ૧૮ ॥

શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી કાશિરાજ, મહારથી શિખણ્ડી, ધ્રુષ્ટધુમ્ન, રાજા વિરાટ, અજેય સાત્યકિ, રાજા દ્રુપદ, દ્રૌપદીના પાંચેય પુત્રો અને મહાબાહુ સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ- આ સૌએ, હે રાજન! બધી બાજુએથી જુદા જુદા શંખો વગાડ્યા. ॥ ૧૭- ૧૮ ॥

સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હ્રદયાનિ વ્યદારયત |
નભસ્ચ્વ પ્રુથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન ॥ ૧૯ ॥

તે ભયાનક નાદે આકાશ અને પ્રુથ્વીને પણ ગજાવતા ધાર્તરાષ્ટ્રોના એટલે કે આપના પક્ષધારીઓનાં હ્રદય ચીરી નાખ્યાં. ॥ ૧૯ ॥

અથ વ્યવસ્થિતાન્દ્રષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન કપિધ્વજ: |
પ્રવ્રુતે શસ્ત્રસમ્પાતે ધનુરુધ્યમ્ય પાણ્ડવ: ॥ ૨૦ ॥
હ્રષીકેશં તદા વાક્યમિદમાહ મહીપતે |
અર્જુન ઉવાચ
સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપ્ય મેડચ્યુત ॥૨૧ ॥

હે રાજન! તેપછી કપિધ્વજ અર્જુને યુધ્ધ માટે સજ્જ થયેલા ધ્રુતરાષ્ટ્ર-સંબંધીઓને જોઇને, શસ્ત્રપ્રહારની તૈયારી વેળાએ ધનુષ ઉપાડીને હ્રષીકેશ શ્રીક્રુષ્ણ મહારાજને આ વચન કહ્યું, ‘‘ હે અચ્યુત! મારા રથને બન્ને સેનાઓની વચ્ચે ત્યાં સુધી ઊભો રાખો, ॥ ૨૦- ૨૧ ॥

યાવદેતાન્નિરીક્ષેડહં યોદ્ધુકામાનવસ્થિતાન |
કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમસ્મિન રણસમુધ્યમે ॥ ૨૨ ॥

જ્યાં સુધીમાં રણભૂમિમાં ભેગા થયેલા યુધ્ધની અભિલાષા રાખનારા આ વિપક્ષી યોધ્ધાઓને સારી પેઠે હું જોઇ ન લઉં; કે આ યુધ્ધમાં મારે કોની કોની સાથે લડવાનું છે એ હું જોઇ તો લઉં! ॥ ૨૨ ॥

યોત્સ્યમાનાનવેક્ષેડહં ય એતેડત્ર સમાગતા: |
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુધ્યેર્યુધ્વે પ્રિયચિકીર્ષવ: ॥ ૨૩ ॥

દુર્બુધ્ધિ દુર્યોધનનું યુધ્ધમાં હિત ઇચ્છનારા જે જે રાજાઓ આ સૈન્યમાં આવ્યા છે તે સૌ યુધ્ધ કરનારાઓને હું સારી રીતે જોઉં તો ખરો!’’ ॥ ૨૩ ॥

સંજય ઉવાચ
એવમુક્તો હ્રષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત |
સેનયોરુભયોર્મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ ॥ ૨૪ ॥
ભીષ્મદ્રોણપ્રમુખત: સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ |
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન સમવેતાન કુરૂનિતિ ॥ ૨૫ ॥

સંજય બોલ્યા : હે ધ્રુત્રાષ્ટ્ર! ગુડાકેશ અર્જુન દ્વારા આ પ્રકારે કહેવાયેલા હ્રષીકેશ શ્રીક્રુષ્ણચન્દ્રે બન્ને સેનાઓની મધ્યમાં ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્યની તેમજ સમસ્ત રાજાઓની સામે ઉત્તમ રથને ઊભો રાખીને આ પ્રમાણે કહ્યું, ‘‘હે પાર્થ! યુધ્ધ માટે એકઠા થયેલા આ કૌરવોને જો.’’ ॥ ૨૪- ૨૫ ॥

તત્રાપશ્યત્સિથાન પાર્થ: પિત્રુનથપિતામહાન |
આચાર્યાન્માતુલાંભ્રાત્રુંપુત્રાંપૌત્રાંસખીંસ્ત્થા ॥ ૨૬ ॥
શ્વશુરાન સુહ્રદશ્ર્વૈવ સેનયોરુભયોરપિ |

ત્યાં પ્રુથાપુત્ર અર્જુને એ બન્ને સેનાઓમાં રહેલા વડીલો, કાકાઓ, પિતામહો, ગુરુઓ, મામાઓ, ભાઇઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરાઓ તેમજ સુહ્રદોને જ જોયા. ॥ ૨૬–૨૭નો પૂર્વાર્ધ ॥

તાન સમીક્ષ્ય સ કૌંતેય: સર્વાંબન્ધૂનવસ્થિતાન ॥ ૨૭ ॥
ક્રુપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્ |

તે ઉપસ્થિત સઘળા બાન્ધવોને જોઇને એ કુંતિપુત્ર અર્જુન અત્યંત કરુણાથી ઘેરાઇને વિષાદ કરતાં આ વચનો બોલ્યા :- ॥ ૨૭નો ઉત્તરાર્ધ- ૨૮નો પૂર્વાર્ધ॥

અર્જુન ઉવાચ
દ્રષ્ટ્વેમં સ્વજનં કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ॥ ૨૮ ॥
સીદંતિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ |
વેપેથુસ્ચ્વ શરીરે મે રોમહર્ષસ્ચવ જાયતે ॥ ૨૯ ॥

અર્જુન બોલ્યા : હે કૃષ્ણ! યુધ્ધક્ષેત્રમાં ઊભેલા યુધ્ધ કરવા ઇચ્છતા આ સ્વજન-સમુદાયને જોઇને મારાં અંગો શિથિલ થઇ રહ્યા છે, મોં સુકાઇ રહ્યું છે, તથા મારા શરીરમાં કંપ અને રોમાંચ થઇ રહ્યો છે. ॥ ૨૮નો ઉત્તરાર્ધ- ૨૯॥

ગાણ્ડીવં સ્ત્રંસતે હસ્તાત્વકચૈવ પરિદહ્રતે |
ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મન: ॥ ૩૦ ॥

હાથમાંથી ગાંડીવ ધનુષ સરી રહ્યું છે, ચામડી પણ ઘણી બળી રહી છે તથા મારું મન જાણે ભમે છે, માટે હું ઊભો રહેવાને પણ જાણે સમર્થ નથી. ॥ ૩૦ ॥

નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ |
ન ચ શ્રેયોડનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમાહવે ॥ ૩૧ ॥

હે કેશવ! હું તો લક્ષણો પણ અવળાં જ જોઉં છું અને યુદ્ધમાં સ્વજનનોને મારીને કલ્યાણ પણ નથી જોતો. ॥ ૩૧ ॥

ન કાડ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ |
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ॥ ૩૨ ॥

હે કૂષ્ણ! હું ન તો વિજય ઇચ્છું છું કે નતો રાજ્ય કે ન સુખ પણ; હે ગોવિન્દ! અમારે આવા રાજ્યનું શું પ્રયોજન? અથવા આવા ભોગો અને જીવનથી પણ અમને શો લાભ? ॥ ૩૨ ॥

યેષામર્થે કાડક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાં સુખાનિ ચ |
ત ઈમેડવસ્થિતા યુધ્ધે પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ॥ ૩૩ ॥

અમે જેમના માટે રાજ્ય, ભોગ અને સુખો ઈચ્છીએ છીએ, તે જ આ બધા લોકો તો ધન અને જીવવાની આશા જતી કરીને યુધ્ધમાં ઊભા છે! ॥ ૩૩ ॥

આચાર્યા: પિતર: પુત્રાસ્તથૈવ ચ પિતામહા: |
માતુલા: શ્ર્વશુરા: પૌત્રા: શ્યાલા: સમ્બન્ધિનસ્તથા ॥ ૩૪ ॥

અહીં ગુરુજનો, વડીલો, પુત્રો તેમજ દાદા, મામા, સસરા, પૌત્રો, સાળા તથા બીજા બધા સંબંધીઓ જ છે. ॥૩૪ ॥

એત્તાન્ન હંતુમિચ્છામિ ઘ્રતોડપિ મધુસૂદન |
અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતો: કિં નુ મહીકૃતે ॥ ૩૫ ॥

હે મધુસુદન! હું હણાઉં છતાં પણ અથવા ત્રણે લોકનું રાજ્ય મેળવવા માટે પણ હું આ બધાને હણવા નથી ઇચ્છતો, તો પછી પૃથ્વી માટે તો કહેવું જ શું? ॥ ૩૫ ॥

નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ન: કા પ્રીતી: સ્યાજ્જનાર્દન |
પાપમેવાશ્રયેદસ્માન હત્વૈતાનાતતાયિન: ॥ ૩૬ ॥

હે જનાર્દન! ધ્રુતરાષ્ટ્રના પુત્રોને હણીને અમને કયો આનન્દ મળશે? આ આતતાયીઓને હણીને તો અમને પાપ જ લાગશે. ॥ ૩૬ ॥

તસ્માન્નાર્હા વયં હંતું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ્વબાન્ધવાન્ |
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિન: સ્યામ માધવ ॥ ૩૭ ॥

માટે હે માધવ! પોતાના જ બાન્ધવ ધ્રુતરાષ્ટ્રપુત્રોને હણવા માટે અમે યોગ્ય નથી; પોતાના જ સ્વજનોને હણીને અમે કેમ સુખી થઇશું? ॥ ૩૭ ॥

યદ્યપ્યેતે ન પશ્યંતિ લોભોપહતચેતસ: |
કુલક્ષયકૃતં દોષં મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્ ॥ ૩૮ ॥
કથં ન જ્ઞેયમસ્માભિ: પાપાદસ્માન્નિવર્તિતુમ્ |
કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્વિર્જનાર્દન ॥ ૩૯ ॥

જોકે લોભને લીધે ભ્રષ્ટચિત્ત થયેલા આ લોકો કુળના નાશથી ઉત્પન્ન થતા દોષને તથા મિત્રોનો વિરોધ કરવાથી ઉત્પન્ન થતા પાપને જોતા નથી; છતાં પણ હે જનાર્દન! કુળ-નાશના કારણે લાગતા દોષને જાણનારા અમોએ આ પાપથી બચવા માટે કેમ ન વિચારવું? ॥ ૩૮-૩૯ ॥

કુલક્ષયે પ્રણશ્યંતિ કુલધર્મા: સનાતના: |
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમધર્મોડભિભવત્યુત ॥ ૪૦ ॥

કુળનો નાશ થતાં સનાતન કુળધર્મો નષ્ટ થઇ જાય છે અને ધર્મ નાશ પામતાં સમસ્ત કુળમાં પાપ પણ ખૂબજ ફેલાઇ જાય છે. ॥ ૪૦ ॥

અધર્માભિભવાત્કૃષ્ણ પ્રદુષ્યંતિ કુલસ્ત્રિય: |
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણસક્ઙર: || ૪૧ ॥

હે કૃષ્ણ! પાપ ઘણું વધી જતાં કુળની સ્ત્રીઓ અત્યંત દૂષિત થઇ જાય છે અને હે વાર્ષ્ણેય! જ્યારે સ્ત્રીઓ દૂષિત થાય છે ત્યારે વર્ણસંકર પ્રજા જન્મે છે. ॥ ૪૧ ॥

સક્ઙરો નરકાયૈવ કુલઘ્રાનાં કુલસ્ય ચ |
પતંતિ પિતર હ્યેષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયા: ॥ ૪૨ ॥

વર્ણસંકર સંતતિ કુળના હણનારાઓને તથા કુળને નરકમાં લઇ જવા માટે જ હોય છે; પિંડ અને તર્પણક્રિયાથી વંચિત એમના પિત્રુઓ પણ અધોગતિને પામે છે. ॥ ૪૨ ॥

દોષૈરેતૈ: કુલઘ્રાનાં વર્ણસક્ઙરકારકૈ: |
ઉત્સાદ્યંતે જાતિધર્મા: કુલધર્માસ્ચ્વ શાશ્ર્વતા: ॥ ૪૩ ॥

આ વર્ણસંકરકારક દોષોથી કુળઘાતીઓના સનાતન કુળધર્મો અને જાતિધર્મો સમૂળા નષ્ટ થઇ જાય છે. ॥ ૪૩ ॥

ઉત્સન્નકુલધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન |
નરકેડનિયતં વાસો ભવતીત્યનુશુશ્રુમ ॥ ૪૪ ॥

એટલું જ નહીં, હે જનાર્દન! જેમના કુળધર્મો સમૂળા નષ્ટ થઇ ગયા હોય એવા મનુષ્યોનો અનિસ્ચિત કાળ સુધી નરકમાં વાસ થાય છે, એમ અમે સાંભળતા આવ્યા છીએ. ॥ ૪૪ ॥

અહો બત મહત્પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ |
યદ્રાજ્યસુખલોભેન હંતું સ્વજનમુદ્યતા: ॥ ૪૫ ॥

અરેરે! ઘણા દુ:ખની વાત છે કે અમે બુધ્ધિમાન હોવા છતાં પણ એવું મોટું પાપ કરવા તત્પર થયા છીએ, જે રાજ્ય અને સુખના લોભે સ્વજનોને હણવા તૈયાર થયા છીએ! ॥ ૪૫ ॥

યદિ મામપ્રતીકારમશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણય: |
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્ ॥ ૪૬ ॥

એ કરતાં શસ્ત્રરહિત અને સામનો ન કરનાર એવા મને જો હાથમાં શસ્ત્ર લીધેલા ધ્રુત્રાષ્ટ્રના પુત્રો રણમાં હણી નાખે, તો તે મરવું પણ મારા માટે વધુ કલ્યાણકારક થશે. ॥ ૪૬ ॥

સંજય ઉવાચ
એવમુક્ત્વાર્જુન: સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ |
વિસ્રુજ્ય સશંર ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસ: ॥ ૪૭ ॥

સંજય બોલ્યા : રણભૂમિમાં શોકથી ઉદ્વિગ્ન મનનો અર્જુન આમ કહીને બાણસહિત ધનુષ ત્યજીને રથના પાછળના ભાગમાં બેસી ગયો. ॥ ૪૭ ॥

ૐ તત્સદિતિ શ્રીમદ્ભગવદગીતાસૂપનિષત્સુ બ્રહ્મવિદ્યાયાં યોગશાસ્ત્રે
શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદેડર્જુનવિષાદયોગો નામ પ્રથમોડધ્યાય: ॥ ૧ ॥

॥ અર્જુનવિષાદયોગ નામનો પહેલો અધ્યાય સમાપ્ત ॥